Grand cru i premier cru w Szampanii: klasyfikacja wiosek, nie win
Napis „Grand Cru” na szampanie znaczy, że wszystkie winogrona pochodzą z jednej lub kilku z 17 gmin, którym przepisy apelacji nadały ten tytuł, a „Premier Cru” obejmuje kolejne 42 gminy. Klasyfikuje się więc miejsca, a nie gotowe wina. Napis mówi, skąd są grona, ale nie gwarantuje, że szampan smakuje lepiej od butelki bez niego.
Co znaczy grand cru na etykiecie szampana?
Że wszystkie winogrona w butelce pochodzą z gmin, którym przepisy apelacji Champagne nadały tytuł grand cru (czyt. grą kru).
W Szampanii klasyfikuje się całe gminy, nie pojedyncze winnice ani producentów. Jeśli wioska ma status grand cru, to każdy krzew rosnący w jej granicach daje grona grand cru, czy stoi na najlepszym stoku, czy na płaskim polu przy drodze. Lista jest zamknięta i zapisana w cahier des charges, czyli urzędowym regulaminie apelacji, który prowadzi francuski Narodowy Instytut Pochodzenia i Jakości (INAO). Grand cru ma 17 gmin, premier cru (czyt. premie kru) 42.
Napis jest dobrowolny. Producent może go postawić obok słowa „Champagne”, ale nie musi. Może też dopisać nazwę samej wioski, na przykład „Le Mesnil-sur-Oger (czyt. le menil sur oże) Grand Cru”, jeśli wszystkie grona pochodzą z tej jednej gminy. Nazwa wioski nie może być wydrukowana większymi literami niż nazwa apelacji. O tym, gdzie szukać tych informacji na butelce, piszemy w przewodniku jak czytać etykietę szampana.
Które wioski mają status grand cru?
Siedemnaście gmin w departamencie Marne: Ambonnay (czyt. ąbone), Avize (czyt. awiz), Aÿ (czyt. ai), Beaumont-sur-Vesle, Bouzy (czyt. buzi), Chouilly (czyt. szuji), Cramant (czyt. kramą), Louvois, Mailly-Champagne, Le Mesnil-sur-Oger, Oger (czyt. oże), Oiry, Puisieulx, Sillery, Tours-sur-Marne (czyt. tur sur marn), Verzenay (czyt. werzene) i Verzy (czyt. werzi).
W Avize, Cramant, Oger czy Le Mesnil-sur-Oger, czyli w Côte des Blancs (czyt. kot de blą) na południe od Épernay (czyt. epernę), króluje chardonnay. W Bouzy, Ambonnay i Verzenay, na stokach Montagne de Reims (czyt. mątań de ręs), pinot noir. Winiarze z rodziny Bara (dom Paul Bara (czyt. pol bara)) mają w Bouzy 11 ha, z czego 9,5 ha to pinot noir.
Premier cru to 42 kolejne gminy, między innymi Cuis (czyt. kui) i Vertus (czyt. wertu) w Côte des Blancs, Mareuil-sur-Aÿ (czyt. marej sur ai), Cumières (czyt. kumjer), Dizy (czyt. dizi) i Hautvillers (czyt. otwiler) nad Marną oraz Rilly-la-Montagne i Ludes (czyt. lud) na Montagne de Reims. W Mareuil-sur-Aÿ pracuje na przykład Laurent Bénard (czyt. lorą benar), a w Cuis rodzina Gimonnet.
Skąd wzięła się ta klasyfikacja?
Z dawnej skali cen winogron, zwanej échelle des crus, którą w Szampanii wprowadzono w 1911 r.
Wielkie domy szampańskie kupują winogrona od winiarzy, dlatego na ich etykietach stoi skrót NM (négociant-manipulant (czyt. negosją manipulą), kupiec, który sam robi wino). Żeby nie targować się osobno o każdą wioskę, region przyjął skalę procentową. Co roku ustalano cenę kilograma winogron, a każda gmina dostawała określony procent tej ceny. Wioska oceniona na 100% brała całą stawkę, wioska z 90% dziewięć dziesiątych. Jak opisuje Tom Stevenson w serwisie GuildSomm, nad skalą pracowano od 1890 r., a w 1911 r. najniżej oceniona gmina dostawała 22,5% ceny.
Gminy ze 100% stały się z czasem grand cru, gminy z oceną od 90 do 99% premier cru. Prawo do tych napisów na etykiecie dał dekret z 29 czerwca 1952 r. W 1985 r. do grand cru awansowało pięć gmin: Chouilly, Le Mesnil-sur-Oger, Oger, Oiry i Verzy, i lista wydłużyła się z 12 do 17 nazw. Sama skala straciła sens handlowy: w 1990 r. obowiązkową cenę zastąpiła orientacyjna, od 2000 r. ceny są wolne, a w 2010 r. skalę porzucono. Zostały tylko nazwy klas.
Grand cru, premier cru i szampan bez napisu
| Napis na etykiecie | Ile gmin | Skąd muszą być grona | Przykład w sklepie |
|---|---|---|---|
| Grand Cru | 17 | wyłącznie z gmin grand cru | De Saint Gall Blanc de Blancs (czyt. de sę gal blą de blą) Grand Cru |
| Premier Cru | 42 (plus 17 gmin grand cru) | z gmin premier cru albo z mieszanki premier i grand cru | De Saint Gall Le Tradition Premier Cru |
| bez napisu | wszystkie gminy apelacji | z dowolnych gmin apelacji Champagne | Moët & Chandon Brut Impérial (czyt. moet e szandą brut ęperial) |
Czy szampan grand cru jest lepszy?
Nie z urzędu, bo napis mówi, skąd są winogrona, a nie jak producent zrobił z nich wino.
Klasyfikacja ocenia gminę jako całość, a w każdej gminie są lepsze i słabsze działki. Smak gotowego szampana zależy też od tego, jak złożono kupaż, ile lat wino leżało na osadzie i ile cukru dodano przy degorżacji i dosage (czyt. dozaż). Kupaż z wielu wiosek może być pełniejszy niż wino z jednej. Już w 1866 r. Jules Guyot zwracał uwagę, jak ważne w Szampanii jest łączenie gron z różnych szczepów i działek, co przypomina dziś regulamin apelacji.
Ta sama wioska daje butelki w bardzo różnych cenach. W Le Mesnil-sur-Oger działa spółdzielnia Le Mesnil (czyt. le menil), której członkowie mają winnice wyłącznie w tej gminie grand cru; większość wina sprzedaje wielkim domom, a pod własną etykietą butelkuje niewielką część. W środku tej samej wioski leży Clos du Mesnil (czyt. klo du menil), działka otoczona murem z 1698 r., z której Krug robi blanc de blancs (czyt. blą de blą) z jednej winnicy, pierwszy raz z rocznika 1979.
Dobrym przykładem, że cru nie musi znaczyć wysokiej ceny, jest marka De Saint Gall. Należy do Union Champagne, unii 15 spółdzielni, z których 14 działa w gminach premier cru i grand cru. Dlatego jej podstawowe butelki mogą nosić nazwy klas.
Jak wybrać butelkę z napisem cru
Jeśli lubisz szampany lekkie i cytrusowe, szukaj napisu „Blanc de Blancs Grand Cru”: to chardonnay z gmin Côte des Blancs (więcej w tekście blanc de blancs: co to znaczy). Kto woli szampana pełniejszego, z pinot noir, może sięgnąć po premier cru z udziałem ciemnych szczepów. Szampany blanc de blancs, także z napisami cru, porównujemy w rankingu najlepszych szampanów blanc de blancs.
Pierwsza butelka to czyste chardonnay z gmin grand cru Côte des Blancs. Druga łączy chardonnay i pinot noir z winnic premier cru. Trzecia pochodzi od Laurenta Bénarda, winiarza z Mareuil-sur-Aÿ, który ma winnice grand cru i premier cru w sześciu wioskach i robi szampany z niewielką ilością cukru.
