Cristal: szampan cara, przezroczysta butelka i spór z Jayem-Z
Cristal to najsłynniejsze wino domu Louis Roederer z Reims: dom stworzył je w 1876 roku dla cara Aleksandra II i od początku podawał w przezroczystej butelce z płaskim dnem. Do wolnej sprzedaży trafiło dopiero w 1945 roku, a w latach 90. stało się symbolem amerykańskiego hip-hopu, aż do głośnego bojkotu Jaya-Z w 2006 roku. Cristala nie mamy w ofercie, ale mamy wina, które są mu najbliższe.
Skąd się wziął Cristal?
Cristal powstał w 1876 roku, gdy car Aleksander II poprosił dom Louis Roederer (czyt. lui roderer), by co roku odkładał dla niego najlepsze cuvée (czyt. kuwe).
W drugiej połowie XIX wieku Rosja była dla szampana rynkiem numer jeden, a Louis Roederer według historyków sprzedawał tam jedną trzecią produkcji. W 1873 roku dom wysyłał 2,5 mln butelek, ok. 10% całej produkcji Szampanii. Według samego domu Aleksander II szczególnie lubił jego wina i zażyczył sobie, żeby co roku odkładano dla niego najlepsze cuvée. Żeby odróżnić je od reszty, Roederer podawał je w przezroczystej butelce ze szkła ołowiowego, z płaskim dnem. Od kryształu, bo tak nazywano to szkło, wino wzięło nazwę.
Cristal uważa się za pierwsze cuvée prestiżowe, czyli najlepsze wino domu, robione osobno od pozostałych. Pierwszeństwo nie jest jednak oczywiste. Cristal powstał wcześniej, ale przez dziesięciolecia pił go tylko carski dwór, a Dom Pérignon (czyt. dą perinią) był w zwykłej sprzedaży już w 1936 roku, dziewięć lat przed Cristalem.
Dlaczego butelka Cristal jest przezroczysta?
Według domu Louis Roederer przezroczysta butelka miała wyróżnić najlepsze cuvée przeznaczone dla cara; popularna opowieść o strachu przed bombą nie ma potwierdzenia w dokumentach domu.
Zwykła butelka szampana jest ciemnozielona i ma wklęsłe dno. Butelka Cristala jest przezroczysta i płaska od spodu. Wyjaśnienia są dwa. Pierwsza, którą dom podaje na swojej stronie, jest prosta: car chciał, żeby jego wino wyglądało inaczej niż wszystkie, a szkło ołowiowe było wyjątkowo przejrzyste i lśniące. Druga jest bardziej filmowa. Aleksander II bał się zamachu, więc zażądał butelki, w której nikt nie ukryje ładunku wybuchowego pod wklęsłym dnem, i wina, którego kolor i bąbelki widać przez szkło. Tę wersję powtarzają encyklopedie i prasa, m.in. Guardian w 2006 roku, a francuska strona o historycznych menu łączy ją z kolacją trzech cesarzy w Paryżu w 1867 roku.
Pewne jest tyle, że strach cara był uzasadniony. Aleksander II przeżył zamachy w 1866, 1867 (w Paryżu), 1879 i 1880 roku, a 13 marca 1881 roku zginął od bomby rzuconej przez członków organizacji Narodnaja Wola. Bomba nie była jednak ukryta w butelce. Rocznik 2016 ma u nas osobną stronę, choć Cristala nie sprzedajemy.
Od carskiego dworu do wolnej sprzedaży
W 1908 roku Mikołaj II nadał Roedererowi tytuł oficjalnego dostawcy dworu cesarskiego, a wraz z nim prawo do umieszczania na butelkach carskiego herbu. Dziewięć lat później rewolucja zamknęła domowi najważniejszy rynek, a I wojna światowa, prohibicja w USA i krach 1929 roku dokończyły dzieła. Gdy w 1932 roku zmarł Léon Olry-Roederer, firma była bliska bankructwa. Uratowała ją wdowa, Camille Olry-Roederer, która kierowała domem przez ponad 40 lat. To za jej rządów, w 1945 roku, Cristal po raz pierwszy trafił do wolnej sprzedaży. W 1974 roku powstał pierwszy różowy Cristal.
Cristal i hip-hop
W połowie lat 90. Cristal stał się ulubionym szampanem amerykańskich raperów, a w 2006 roku Jay-Z ogłosił jego bojkot po wywiadzie prezesa Roederera dla „The Economist”.
Guardian pisał w 2006 roku, że pierwszym raperem, który wspomniał o Cristalu w tekście piosenki, był podobno The Notorious B.I.G. Po nim przyszły dziesiątki kolejnych. Raperzy nazywali go „Crissy”, a Tupac Shakur wymyślił koktajl „Thug Passion” z likieru Alizé i Cristala. Moda na butelkę w złotej folii zbiegła się z czasem, gdy hip-hop, jak pisał Guardian, stawał się synonimem ostentacyjnej konsumpcji.
Wiosną 2006 roku „The Economist” zapytał Frédérica Rouzauda, szefa Louis Roederer, co myśli o popularności Cristala wśród raperów. Odpowiedział, że patrzy na nią „z ciekawością i spokojem”. Na pytanie, czy to nie szkodzi marce, powiedział: „Dobre pytanie, ale co możemy zrobić? Nie możemy zabronić ludziom go kupować. Jestem pewien, że Dom Pérignon albo Krug chętnie przejęliby tych klientów”. Jay-Z uznał te słowa za rasistowskie. W oświadczeniu z czerwca 2006 roku zapowiedział, że zrywa ze wszystkimi produktami Roederera, zarówno w klubach 40/40, jak i prywatnie, a w jego barach będą odtąd Dom Pérignon i Krug.
Sprzedaży to nie zaszkodziło. W 2010 roku „The Globe and Mail” pisał, że po aferze do domu zgłaszali się importerzy z ponad 50 krajów i pytali o butelki, których nie wzięli Amerykanie. Zbiór 2009 dał 800 tys. butelek Cristala, dwa razy więcej niż przeciętne 400 tys. W 2013 roku Lorde wymieniła Cristala w piosence „Royals” wśród symboli celebryckiego przepychu. Jay-Z znalazł tymczasem własną butelkę: w teledysku z 2006 roku pokazał złoty Armand de Brignac (czyt. armą de briniak), a w 2014 roku kupił całą markę.
Jak powstaje Cristal dziś?
Cristal powstaje tylko w najlepszych latach, z ok. 60% pinot noir i 40% chardonnay, leży sześć lat w piwnicy, a od rocznika 2012 pochodzi wyłącznie z upraw biodynamicznych.
Winogrona pochodzą z 45 działek w siedmiu wsiach grand cru (czyt. grą kru), wszystkie z własnych winnic domu. Wino dojrzewa w piwnicach Roederera sześć lat, a po degorżowaniu, czyli usunięciu osadu z butelki, odpoczywa jeszcze osiem miesięcy. Od rocznika 2012 cały Cristal pochodzi z winnic uprawianych biodynamicznie, z certyfikatem Demeter. Według domu Cristal można przechowywać ponad 20 lat bez utraty świeżości. Najnowszy rocznik na stronie domu to 2016; szef piwnic Jean-Baptiste Lécaillon nazywa go chłodnym i późnym, o idealnej równowadze „w połowie ziemi, w połowie słońca”. Różowy Cristal ma więcej pinot noir niż biały.
Louis Roederer w naszym sklepie
Cristala nie sprzedajemy. Od Louis Roederer mamy Collection 244, wielorocznikowego szampana, który zastąpił w gamie domu klasyczny Brut Premier (czyt. brut premie). Numer oznacza kolejną edycję mieszanki, a jej podstawą jest „rezerwa wieczysta”, którą dom buduje od 2012 roku, dolewając do niej co roku najlepsze wina. Mamy go w samej butelce i w kartoniku. Pozostałe wina domu, czyli Collection 246, roczniki Vintage 2016, Blanc de Blancs (czyt. blą de blą) 2016 i Rosé 2017, półsłodki Carte Blanche (czyt. kart blansz) oraz zestaw Brut Premier z dwoma kieliszkami, są chwilowo niedostępne.
Co zamiast Cristala?
Szampana o podobnej sławie najprościej szukać wśród dwóch win, które w 2006 roku wskazał sam Jay-Z: Dom Pérignon i Krug Grande Cuvée (czyt. grąd kuwe). Dom Pérignon, jak Cristal, jest zawsze rocznikowy i powstaje z pinot noir i chardonnay. Krug Grande Cuvée to mieszanka win z wielu lat, a każda jego edycja ma numer; 173. edycja łączy ok. 150 win z 13 roczników. Trzecia możliwość to La Grande Dame (czyt. grąd dam) 2018 od Veuve Clicquot (czyt. wew kliko), rocznik z 90% pinot noir. Roczniki i ceny Dom Pérignona opisujemy w przewodniku Dom Pérignon: roczniki i ceny, a butelki, które obdarowany rozpozna od razu, zebraliśmy w rankingu popularnych szampanów na prezent.
Pozostałe cuvée prestiżowe z naszej oferty zestawia ranking szampanów powyżej 800 zł.
